Najważniejsze informacje
Beskidzkie Centrum Zabawki Drewnianej działa w Stryszawie w województwie małopolskim, przy Gminnym Ośrodku Kultury, a jego siedzibą jest odrestaurowana, dawna leśniczówka.
Wytwarzanie drewnianych zabawek rozwinęło się w Stryszawie w drugiej połowie dziewiętnastego wieku, a umiejętności przekazywano w rodzinach, w których poszczególni domownicy odpowiadali za struganie, malowanie i zdobienie.
Żywiecko-suski ośrodek zabawkarstwa ludowego w 2016 roku wpisano na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, a samo centrum działa nieprzerwanie od ponad dwudziestu pięciu lat.
Na wystawie stałej można zobaczyć kolorowe koniki, bryczki i wozy drabiniaste, ptaszki „klepoki” machające skrzydłami, barwne rajskie ptaszki oraz karuzelki na kijku, a ekspozycję uzupełniają Dom Zabawkarza i Park Drewnianej Zabawki Ludowej z zabawkami w wielkoformatowej skali.
Od ponad dwudziestu lat centrum prowadzi otwarte dla wszystkich warsztaty, podczas których można samodzielnie formować proste zabawki.
Górskie wsie przez dekady rozwijały rzemiosło opierające się na łatwo dostępnym surowcu z okolicznych lasów. Wśród wielu lokalnych specjalności regionu żywiecko-suskiego wyróżnia się struganie drewnianych zabawek dla najmłodszych. Współcześnie działające w Stryszawie Beskidzkie Centrum Zabawki Drewnianej gromadzi te unikalne formy, dokumentując historię ich rzeźbienia i malowania.
Aby zrozumieć fenomen tego rzemiosła i poznać dawne techniki obróbki drewna, warto zapoznać się z historią ośrodka w Stryszawie. Przedstawiamy drogę od przydomowych warsztatów do powstania centrum kultury, gdzie zabawki dawnych mistrzów wciąż cieszą oko.
Początki tradycji zabawkarskiej w Stryszawie
Początki obróbki drewna w regionie wynikają z trudnej dostępności towarów oraz obfitości lokalnego surowca. Mieszkańcy górskich osad wykorzystywali pnie świerków, buków i lip jako podstawowy budulec domostw i narzędzi rolniczych. Z czasem resztki materiału zaczęto przetwarzać na mniejsze formy, strugając z nich naczynia, sprzęty domowe oraz pierwsze zabawki dla najmłodszych członków rodzin. Wytwarzanie drewnianych zabawek rozwinęło się w Stryszawie w drugiej połowie dziewiętnastego stulecia.
Rzemieślnicy pracowali w niewielkich izbach mieszkalnych, gdzie przy świetle łuczywa nożykiem formowano pierwsze figurki. Struganie drewna odbywało się głównie zimą, gdy warunki uniemożliwiały prowadzenie gospodarstwa rolnego. Kiedy popyt na rzeźbione formy wzrósł, kolejne rodziny zajęły się wytwarzaniem zabawek, a umiejętności przekazywano z pokolenia na pokolenie.
Techniki obróbki drewna przechodziły ze starszych na młodszych domowników przez codzienną obserwację. Dzieci przyglądały się kolejnym etapom cięcia surowca, by z biegiem lat samodzielnie chwycić za nóż i dłuto. W obrębie jednej rodziny poszczególni domownicy odpowiadali często za różne czynności (struganie, malowanie czy zdobienie), dzięki czemu tradycja przechodziła z pokolenia na pokolenie i przetrwała do dziś.
Strugane przedmioty w tradycji ludowej służyły nie tylko rozrywce, ale pełniły funkcję praktyczną. Zabawki pomagały w nauce codziennych zajęć, oswajając najmłodszych z pracą w polu za pomocą pomniejszonych pługów, wozów i rzeźbionego drobiu. Traktowanie z dbałością wystruganego z lipy konika przygotowywało do opieki nad żywym inwentarzem, bez którego górskie gospodarstwa nie mogły funkcjonować.
Droga do powstania Beskidzkiego Centrum Zabawki Drewnianej
Koncepcja miejsca dokumentującego lokalne zabawkarstwo krystalizowała się stopniowo. Mieszkańcy dostrzegali, że ręcznie formowane zabawki przegrywają z napływem fabrycznych, masowo wytwarzanych z plastiku wyrobów, a wiedza odchodzi wraz ze starszymi twórcami ludowymi. Potrzeba zachowania tradycji wynikała bezpośrednio z obawy o utratę dorobku wsi.
Centrum utworzono przy Gminnym Ośrodku Kultury w Stryszawie, a jego siedzibą stała się odrestaurowana, dawna leśniczówka. W 2016 roku żywiecko-suski ośrodek zabawkarstwa ludowego wpisano na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Gromadzenie najstarszych zabawek oraz narzędzi snycerskich zależało od chęci współpracy samych mieszkańców. Miejscowi przechowywali nieliczne zachowane rzeźby w malowanych skrzyniach i na strychach, traktując dorobek przodków jako pamiątki domowe.
Kolekcja i eksponaty Beskidzkiego Centrum Zabawki Drewnianej
Na wystawie stałej można oglądać drewniane zabawki ludowe, poznać ich historię oraz zasady tworzenia. Ekspozycję uzupełniają prezentacje multimedialne i filmy o zabawkarstwie i beskidzkiej kulturze ludowej.
Najbardziej rozpoznawalne profile zabawek struganych w regionie obejmują:
Koniki – wykonywane w wielu odmianach: na biegunach, na kółkach i na podstawce, malowane najczęściej na czerwono lub buraczkowo.
Bryczki i wozy drabiniaste – ciągnięte przez pojedyncze lub podwójne koniki, z otworem i sznurkiem z przodu, dzięki któremu dziecko mogło toczyć zabawkę za sobą.
Ptaszki „klepoki” – ptaszki, które podczas ciągnięcia lub poruszania klepią (machają) skrzydłami, jedna z najbardziej charakterystycznych zabawek Stryszawy.
Rajskie ptaszki – barwnie malowane figurki ptaków, często zestawiane w kompozycje na gałązce lub w gniazdku.
Karuzelki na kijku – obracające się figurki osadzone na pionowym kijku.
Grzechotki „scyrkowki” oraz kołyski „kolybki” – należące do najstarszych, znanych jeszcze sprzed pierwszej wojny światowej wzorów.
W ramach centrum działa również Dom Zabawkarza, pokazujący, gdzie i jak pracował dawny twórca, a także Park Drewnianej Zabawki Ludowej prezentujący tradycyjne zabawki w powiększonej, wielkoformatowej wersji. Osobne wystawy poświęcono zdjęciom zabawkarzy przy pracy oraz twórczości rzeźbiarza Stanisława Sikory.
Od ponad dwudziestu lat ośrodek organizuje także warsztaty skierowane do wszystkich odwiedzających. Uczestnicy mogą pod okiem prowadzących spróbować samodzielnego formowania drewna i poznać podstawowe techniki, którymi posługiwali się dawni zabawkarze. To okazja, by samodzielnie zobaczyć, ile pracy wymagało wykonanie choćby najprostszej kołyszącej się zabawki.
Centrum działa nieprzerwanie od ponad dwudziestu pięciu lat i pozostaje ważnym punktem na mapie turystyki kulturowej Małopolski. Zgromadzone eksponaty ratują przed zapomnieniem dawne, wystrugane dłutami przedmioty, a kontakt z surową deską pokazuje, jakich nakładów pracy wymagało formowanie codziennych sprzętów dla dawnej ludności. Aby samodzielnie poczuć zapach struganej lipy i zobaczyć zabawki tworzone przez pokolenia górali, zaplanuj wyjazd do Stryszawy. Odwiedź Beskidzkie Centrum Zabawki Drewnianej i sprawdź, z jakim wysiłkiem wiązało się dawne rzeźbienie drewnianej zabawki.
Zatrzymaj się blisko lokalnych atrakcji
Po dniu spędzonym w Beskidzkim Centrum Zabawki Drewnianej odpocznij wśród beskidzkiej przyrody. Sprawdź dostępne terminy i zaplanuj pobyt w naszych domkach w Koszarawie.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Gdzie znajduje się Beskidzkie Centrum Zabawki Drewnianej?
Beskidzkie Centrum Zabawki Drewnianej mieści się w Stryszawie, wsi w województwie małopolskim, słynącej z tradycji drewnianego zabawkarstwa ludowego. Działa przy Gminnym Ośrodku Kultury, a jego siedzibą jest odrestaurowana, dawna leśniczówka. Miejscowość leży u podnóża Pasma Jałowieckiego, w pobliżu Babiej Góry, na trasie ze Śląska w stronę Tatr, co czyni ją wygodnym przystankiem podczas podróży na południe kraju.
Jakie zabawki można zobaczyć w kolekcji centrum?
Na wystawie stałej prezentowane są zarówno dawne zabawki zachowane sprzed lat, jak i współczesne, wciąż wykonywane ręcznie wersje. Wśród nich znajdują się kolorowe koniki, bryczki i wozy drabiniaste, ptaszki „klepoki” machające skrzydłami, barwne rajskie ptaszki oraz karuzelki na kijku. Ekspozycję uzupełniają prezentacje multimedialne i filmy poświęcone zabawkarstwu oraz beskidzkiej kulturze ludowej.
Czy w centrum organizowane są warsztaty tworzenia zabawek drewnianych?
Tak, centrum od ponad dwudziestu lat prowadzi warsztaty otwarte dla wszystkich odwiedzających. Pod okiem prowadzących uczestnicy poznają podstawowe techniki obróbki drewna i próbują samodzielnie formować proste zabawki. To okazja, by na własne oczy przekonać się, ile pracy wymagało wykonanie choćby najprostszej kołyszącej się figurki.
Jaką rolę pełni centrum w zachowaniu tradycji rzemieślniczych?
Centrum dokumentuje i popularyzuje żywiecko-suski ośrodek zabawkarstwa ludowego, który w 2016 roku wpisano na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Gromadzi eksponaty, prezentuje historię rzemiosła, a prowadząc warsztaty i pokazy, przekazuje umiejętności kolejnym pokoleniom. Dzięki temu wiedza, która dawniej przechodziła wyłącznie w rodzinach zabawkarskich, pozostaje żywa i dostępna dla szerokiego grona odbiorców.